د ایران او اسرائیلو ترمنځ شخړه د منځني ختیځ د تاریخ یوه پیچلې او اوږده کیسه ده چي ده سیاسي، مذهبي، او ستراتیژیکو تضادونو څخه ډکه ده. دا شخړه، چي ده نیابتي جګړو څخه نیولي تر مستقیمو پوځي بریدونو پوري پراخه سوي، نه یوازي د دې دواړو هېوادونو دپاره، بلکي د ټولي سیمي او حتی نړۍ دپاره ژوري پایلي لري. په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو کي د دواړو هيوادونو ترمنځ مستقیمو بریدونو، په تېره بیا د اسرائیلو د خوا د ایران پر پوځي او اټومي تاسیساتو د بریدونو او د ایران غبرګونونو، دا شخړه یوه نوي او خطرناک پړاو ته رسولې ده. مونږ به ددغه مقالې له لاري د دې شخړي تاریخي پس منظر، اوسني وضعیت، او پر سیمه ییزو او نړیوالو حالاتو ئې احتمالي تاثیرات په تفصیل سره وڅېړو.
د ایران او اسرائیلو د شخړي تاریخي پس منظر
۱. داسرائيلو سره د پهلوي دورې دوستانه اړیکي ۱۹۴۸-۱۹۷۹
د ایران او اسرائیلو اړیکي د ۱۹۴۸ کال د اسرائیلو د خپلواک دولت تر جوړيدو وروسته د پهلوي کورنۍ تر واکمنۍ لاندي ډیري دوستانه وې. ایران، تر ترکیې وروسته، دوهم اسلامي هيواد و چي اسرائیل خپلواک هیواد ئي په رسمیت وپېژندی. دا اړیکي د دواړو هیوادونو د ستراتیژیکو ګټو پر بنسټ ولاړي وې، ځکه دواړه د عربي ناسیونالیزم او د شوروي اتحاد د نفوذ پر وړاندي د متحده ایالاتو متحدین وه. د محمدرضا شاه پهلوي تر مشرۍ لاندي ایران اسرائیل ته تېل صادرول او په بدل کي یې پوځي او تخنیکي مرستي ترلاسه کولې.
۲. په ایران کي د ۱۹۷۹ انقلاب او د دښمنۍ پیل
د ۱۹۷۹ کال د ایراني انقلاب، چي د آیت الله خمیني تر مشرۍ لاندي د اسلامي جمهوریت د تاسیس لامل سو، د ایران او اسرائیلو اړیکي ئې په بشپړ ډول بدلي کړې. نوي رژیم اسرائیل د “صهیونیستي رژیم” په نوم وغندی او د فلسطین د قضيې ملاتړ یې د خپلي بهرنۍ پالیسۍ اساس وګرځوی. ایران د اسرائیلو د وجود مشروعیت رد کی او د هغه د له منځه وړلو غوښتنه یې وکړه. دا بدلون د ایران د مذهبي ایډیالوژۍ او د اسرائیلو د ستراتیژیکو انديښنو ترمنځ د مستقیم ټکر لامل سو.
۳. نیابتي جګړې او سړه جګړه ۱۹۸۰-۲۰۲۴
د ۱۹۸۰ کلونو راهیسي، ایران او اسرائیل په جګړو کي په مستقیمه توګه مخامخ نه وه، خو د نیابتي جګړو د لاري به یې یو پر بل فشارونه راوړل. ایران دهغو ډلو چي د اسرائیلو پر وړاندي فعاله وې لکه ،د لبنان حزب الله، فلسطیني حماس، او په سوریه او عراق کي د شیعه ملیشې، ملاتړ کوی. د بلي خوا، اسرائیلو په سوریه کي د ایران پر پوځي اډو بریدونه وکړل، د ایراني اټومي ساینس پوهانو ترورونه یې ترسره کړل، او د ایران د اټومي پروګرام د مخنیوي دپاره يې سایبري بریدونه (لکه د سټکسنیټ ویروس) وکاروی. د دوي تر منځ دشخړي دا دوره د “ایران-اسرائیلو سړې جګړې” په نوم یاده سوه.
۴. مستقیم ټکرونه ۲۰۲۴-۲۰۲۵
په ۲۰۲۴ کال کې، د ایران او اسرائیلو شخړه د نیابتي جګړو څخه مستقیمو پوځي بریدونو ته واوښته. د اپریل پر لومړۍ نيټه، اسرائیلو د سوریې په دمشق کي د ایران پر کونسلګرۍ برید وکی، چي په نتیجه کي يې ایراني لوړپوړي پوځي چارواکي ووژل سول. په جواب کي، ایران د اپریل په ۱۳مه پر اسرائیلو مستقیم دتوغنديو او ډرون بریدونه وکړل. د اکتوبر په ۲۶مه، اسرائیلو د ایران پر پوځي تاسیساتو درې څپه ییز بریدونه وکړل، چي د “توبې د ورځي عملیات” په نوم یې یاد کړل. په ۲۰۲۵ کال کي، د اسرائیلو د خوا د ایران د نطنز اټومي تاسیساتو پر وړاندي برید د شخړي یو نوی او خطرناک پړاو پیل کی.
د اوسنۍ جګړې تحلیل
۱. د جګړې لاملونه
د ایران او اسرائیلو ترمنځ داوسنۍ جګړې څو کلیدي عوامل په لاندي توګه دي:
- د ایران اټومي پروګرام: اسرائیل د ایران اټومي پروګرام د خپل وجود دپاره جدي ګواښ بولي او د هغه د مخنیوي دپاره پوځي او استخباراتي عملیات ترسره کوي.
- د ایران نیابتي ځواکونه: د حزب الله، حماس، او نورو ایران پلوه ډلو فعالیتونو اسرائیل د ایران پر وړاندي د سخت دریځ غوره کولو ته اړ کړی.
- سیمه ییز قدرت: ایران او اسرائیل دواړه د منځني ختیځ د ستراتیژیک نفوذ دپاره سیالي کوي. ایران د “مقاومت محور” د لارې خپل نفوذ پراخوي، په داسي حال کي چي اسرائیل د متحده ایالاتو او ځینو عربي هېوادونو په ملاتړ د ایران د نفوذ د محدودولو هڅه کوي.
- د نړیوالو قدرتونو رول: د متحده ایالاتو او لويدیځو هېوادونو ملاتړ د اسرائیلو سره او د چین او روسیې ملاتړ د ایران سره د دې شخړي شدت زیات کړی دی.
۲. پوځي او تخنیکي اړخونه
د پوځي وړتیاوو دمخي، اسرائیل د پرمختللي هوايي ځواک، پټو جنګي الوتکو (لکه اېف-۳۵)، او دقیقو توغندیو په لرلو سره برلاسی دی. د ستراتیژیکو څېړنو نړیوال انستیتیوت د راپور پر اساس، اسرائیل ۳۴۰ جنګي الوتکي لري، په داسي حال کي چي ایران ۳۲۰ الوتکي لري، چي ډېری یې زړې (لکه اېف-۴ او اېف-۱۴) دي. خو ایران بیا د بالستیک توغندیو، ډرونونو، او نیابتي ځواکونو په برخه کي قوي دی. د ایران د هوايي دفاع سیسټمونه، لکه د روسي اېس-۳۰۰، د اسرائیلو د پرمختللو بریدونو پر وړاندي محدود او تر ډیره حده کمزوره دي.
۳. د ایران او اسرائیلو ستراتیژي
- اسرائیل: اسرائیل د “مخنیوي بریدونو” ستراتیژي کاروي، چي هدف یې د ایران اټومي او پوځي وړتیاو کمزوري کول دي. د نطنز پر اټومي تاسیساتو وروستی برید د دې ستراتیژۍ یوه بېلګه ده.
- ایران: ایران د “فعال مقاومت” ستراتیژي غوره کړې، چي پکښي د نیابتي ځواکونو کارول، د اسرائیلو پر وړاندي مستقیم بریدونه، او د خپلي خاوري د دفاع دپاره د ملګرو ملتونو د منشور ۵۱مي مادې استناد شامل دي.
د جګړې پر سیمه تاثیرات
۱. سیاسي او ستراتیژیک تاثیرات
- د منځني ختیځ بې ثباتي: د ایران او اسرائیلو جګړه د سوریې، لبنان، عراق، او یمن په څېر هېوادونو کي د نورو نیابتي شخړو د زیاتوالي ډير امکانات سته. د حزب الله او حماس په څېر ډلي کیدای سي د ایران په ملاتړ پر اسرائیلو بریدونه پیل کړي.
- د عربي هېوادونو رول: د ابراهیم تړونونو له امله، ځینې عربي هېوادونه (لکه متحده عرب امارات او بحرین) د اسرائیلو متحدین دي، خو د ایران سره د دوی اړیکي پیچلي دي. دا جګړه کیدای سي دا هېوادونه د ایران پر وړاندي یا بې طرفه دریځ غوره کولو ته اړ کړي.
- د نړیوالو قدرتونو مداخله: متحده ایالات، چې د اسرائیلو کلک ملاتړی دی، کیدای سي په جګړه کي ښکېل سي، په داسس حال کي چي چین او روسیه به د ایران ملاتړ ته دوام ورکړي. دا حالت د نړیوال جیو پولیټیکل تقابل د شدت لامل کیدای سي.
۲. اقتصادي تاثیرات
- د تيلو نرخونه: د ایران او اسرائیلو جګړه د تيلو پر نړیوالو بازارونو مستقیم اغیز لري. ایران، چي د اوپیک غړی دی، د تيلو تولید او صادراتو په برخه کي مهم رول لري. که د ایران تيل بند سي یا د هرمز تنګي مختل سي، د تيلو بیي به په بې ساري ډول لوړي سي.
- سیمه ییز اقتصاد: د جګړې دوام به د لبنان، سوریې، او عراق په څېر هېوادونو اقتصادي بې ثباتي نوره هم زیاته کړي، چي مخکي هم د ایران او اسرائیلو د شخړو له امله زیانمن سوي دي.
۳. بشري تاثیرات
- د کډوالو بحران: د جګړې شدت به د سوریې او لبنان په څېر هېوادونو څخه د کډوالو نوي څپي رامنځته کړي. د غزې اوسنۍ جګړه، چي ایران پلوه حماس پکښي ښکېل دی، لا د وړاندي هم د بشري ناورین لامل سوې.
- ملکي تلفات: د اسرائیلو دقیق بریدونه او د ایران احتمالي غبرګون به د دواړو هېوادونو او شاوخوا سیمو ملکي وګړو ته زیان ورسوي.
د جګړې احتمالي پایلي
۱. د ایران احتمالي سناریوګاني
- ځوابي بریدونه: ایران کیدای سي د اسرائیلو پر وړاندي د بالستیک توغندیو او نیابتي ځواکونو د لاري ځوابي بریدونه وکړي، خو دا به د جګړې د پراخېدو خطر زیات کړي.
- دپلوماتیک حل: ایران کیدای سي د ملګرو ملتونو او نورو نړیوالو بنسټونو د لاري پر اسرائيلو دپلوماتیک فشار راوړي، خو د دې چانس ډیر کم دی.
- د اټومي پروګرام سرعت: د اسرائیلو بریدونه کیدای سي، ایران د خپل اټومي پروګرام د چټکتیا دپاره و هڅوي، په دې کار کولو سره به د نړیوالي ټولني د سخت غبرګون سره مخ سي.
۲. د اسرائیلو احتمالي سناریوګاني
- د بریدونو دوام: اسرائیل کیدای سي د ایران د پوځي او اټومي تاسیساتو پر وړاندي خپلو بریدونو ته دوام ورکړي، ترڅو د ایران قوت کمزوری کړي.
- سیمه ییز ائتلاف: اسرائیل به د متحده ایالاتو او عربي متحدینو ملاتړ ته دوام ورکړي، ترڅو د ایران پر وړاندي یو پیاوړی ائتلاف جوړ کړي.
- د کورني فشار زیاتوالی: د جګړې دوام کیدای سي د اسرائیلو دننه سیاسي او اقتصادي فشارونه زیات کړي، په تېره بیا که ایران یا د هغه نیابتي ځواکونه پر اسرائیلو بریدونه زیات کړي.
۳. د نړیوالي سولي او امنیت د پاره ددې جګړې پایلي
د ایران او اسرائیلو جګړه کیدای سي د نړیوالي سولي او امنیت دپاره جدي ګواښ رامنځته کړي. د نړیوالو قدرتونو (متحده ایالات، روسیه، چین) ښکېلتیا به دا شخړه د سیمه ییزي جګړې څخه په یوه نړیوال ټکر بدل کړي. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو مشر وولکر ټرک د غزې جګړه د “توري شېبې” په توګه یاد کړه، او دا جګړه کیدای سي د منځني ختیځ دپاره نوري توري شېبې رامنځته کړي.
پایله او وړاندیزونه
د ایران او اسرائیلو ترمنځ شخړه، چي د دوستانه اړیکو څخه دښمنۍ او مستقیمي جګړې ته اوښتې، د منځني ختیځ او نړۍ دپاره یوه جدي ننګونه ده. د دې شخړي تاریخي ريښې، اوسني پوځي او سیاسي عوامل، او احتمالي پایلي ښيي چي دا جګړه یوازي د دواړو هېوادونو ترمنځ نه، بلکي د ټولي سیمي او نړیوال امنیت دپاره ژوري او خطرناکه اغېزې لري. د جګړې د پراخېدو د مخنیوي دپاره، لاندي وړاندیزونه کیدای سي په پام کس ونیول سي:
- دپلوماتیکي هڅي: نړیواله ټولنه، په تېره بیا ملګري ملتونه، باید د ایران او اسرائیلو ترمنځ د خبرو اترو دپاره منځګړیتوب وکړي.
- د اټومي پروګرام مذاکرات: د ایران د اټومي پروګرام په اړه د ۲۰۱۵ کال د تړون (JCPOA) بیا راژوندي کول کیدای سي د شخړي شدت کم کړي.
- سیمه ییز اوربند: د نیابتي جګړو د کمولو دپاره، په سوریه، لبنان، او غزه که د اوربند تړونونه باید پلي سي.
- د بشري مرستو زیاتوالی: نړیوال بنسټونه باید د جګړې څخه زیانمنو سوو سیمو ته بشري مرستي زیاتي کړي.
د ایران او اسرائیلو جګړه د منځني ختیځ د راتلونکي دپاره یو مهم ټکی دی، او د دې شخړي مدیریت د سیمي او نړۍ د سولي او ثبات دپاره ډیر اړین دی.
په درنښت :
ستاسو ورور پاچا کندهاری
