د ۲۰۲۵ کال د جون په ۱۸مه، د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د ایران د اسلامي جمهوریت د رژیم د احتمالي سقوط په اړه څرګندوني وکړې، دا موضوع د نړیوالو رسنیو، سیاسي کړیو، او تحلیلګرانو تر منځ د ژورو بحثونو لامل ګرځیدلې. د ټرمپ په وینا، د ایران رژیم د سقوط په درشل کي دی، خو یوازي د توغندیزو بریدونو پر ځای د ځمکنیو نظامي قواوو مداخله هم اړینه ده ترڅو دا هدف ترلاسه سي. دا بیان د هغه وروسته راغی کله چي اسرائیلو د ایران پر اټومي، پوځي، او اقتصادي تاسیساتو پراخ هوايي بریدونه پیل کړل، چي د “شیر برخاسته” عملیاتو په نوم یي نومولي دي. په دې تحلیل کي د ایران د رژیم د سقوط امکانات، د توغندیزو بریدونو اغېزې، د ځمکنیو قواوو اړتیا، او د دې پروسې سیاسي، اقتصادي، ټولنیز، او نړیوال اړخونه څیړل سوي دي. او همدارنګه د ایران د رژیم د ژوندي پاته کېدو وړتیاوي، دبهرني فشارونو محدودیتونه، او پر راتلونکو احتمالي سناریوګانو بحث سوی دی.
تاریخي او سیاسي پس منظر
د ایران او اسرائیل دښمني:
د ایران او اسرائیل ترمنځ دښمني د ۱۹۷۹ کال راهیسي، کله چي په ایران کي اسلامي انقلاب رامنځته سو، په دوامداره توګه شدت موندلی دی. د ایران د رژیم ایډیالوژي، چي د اسرائیلو د موجودیت پر وړاندي جوړه سوې، د دواړو هېوادونو ترمنځ د دایمي تاوتریخوالي لامل سوې ده. ایران د خپل نفوذ د پراخولو دپاره په سیمه کې د نیابتي ډلو (لکه حزبالله، حماس، او یمني حوثیان) ملاتړ کړی، چي دا د اسرائیلو دځان دپاره مستقیم ګواښ بولي. د بلي خوا، اسرائیلو د ایران د اټومي پروګرام د مخنیوي دپاره پرلهپسې هوايي بریدونه او پټ عملیات (لکه د سایبر بریدونه او د اټومي ساینسپوهانو وژنې) ترسره کړي دي.
د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ کلونو په اوږدو کي دا شخړه نوي پړاو ته داخله سوې ده. د ۲۰۲۴ کال د اکتوبر په ۲۶ (د ۱۴۰۳ کال د لړم ۵) او د ۲۰۲۵ کال د جون په ۱۳ (د ۱۴۰۴ کال د غبرګولي ۲۳)، اسرائیلو د ایران پر اټومي تاسیساتو (نطنز، فردو، او اراک) او پوځي اډو (په تهران، شیراز، او اصفهان کي) پراخ هوايي بریدونه ترسره کړل. دې بریدونو، چي د اسرائیلو د هوايي قوې او دقیقو توغندیو په مټ ترسره سول، د ایران د پوځي ظرفیتونو یوه برخه زیانمنه کړه او د رژیم د مشرتابه په منځ کي يې وېره رامنځته کړه.
د ایران داخلي وضعیت
د ایران رژیم له کلونو راهیسي د داخلي او بهرني فشارونو سره مخ دی. په خاصه توګه د نړیوالو بندیزونو له کبله رامنځته سوو اقتصادي ستونزو، د ایران د خلکو ژوند سخت کړی دی. د ۲۰۲۵ کال تر جون پوري، د ایران د پیسو ارزښت د تېرو پنځو کلونو په پرتله ۷۰٪ کم سوی، د تیلو صادرات کم سوي، او د بېکارۍ کچه ۲۰٪ ته رسېدلې ده. دا اقتصادي بحران د خلکو دنارضایتۍ سبب ګرځیدلی، چي په نتیجه کي يې خلګو د نظام پر وړاندي په لاریونونو لاس پوري کړ. دکال ۲۰۱۹ (د بنزین د بیو د لوړېدو پر ضد اعتراضونه) او کال ۲۰۲۲ (د مهسا امیني د مړینې وروسته پراخ لاریونونه) یې څرګنده بیلګه ده.
خو د دې ټولو سره سره، د ایران رژیم د خپلو امنیتي ځواکونو (سپاه پاسداران او بسیج)، ایډیالوژیکو ملاتړو، او د دولتي رسنیو د پروپاګنډ له لاري کنټرول ساتلی دی. د X پلټونو پر بنسټ، یو شمېر ایراني فعالانو (لکه @azadi_ir) ویلي چي د رژیم د سقوط لپاره یوازي بهرني فشارونه کافي نه دي، بلکي داخلي مقاومت او د خلکو پراخ ملاتړ ته هم ډیره اړتیا ده.
د توغندیزو بریدونو تحلیل
پر ایران د اسرائیلو د بریدونو پوځي او اقتصادي اغېزې
د اسرائیلو هوايي بریدونو، چي د F-35 الوتکو، بېپیلوټه الوتکو، او د لیري واټن دقیقو توغندیو په کارولو سره ترسره سول، د ایران د اټومي او پوځي زیربناوو ته زیان اړولی دی. د اسرائیل رسنیو (لکه جروزالم پوسټ) او د X کاروونکو (@israel_defense) په راپورونو کي ویل سوي چي د نطنز تاسیساتو د یورانیمو د غني کولو ۴۰٪ ظرفیت له منځه تللی، او د فردو تاسیساتو یوه برخه ویجاړه سوې ده. او سربېره پر دې، د ایران د هوايي دفاعي سیستم (لکه S-300) او (باور-۳۷۳) هم د اسرائیلو د بریدونو پر وړاندی کمزوری ثابت سوی دی.
په پوځي برخه کي، دې بریدونو د ایران د انقلابي ګارد (IRGC) درې لوړپوړي قوماندانان (محمد باقري، حسین سلامي، او غلامعلي رشید) وژلي، چي دا د رژیم د پوځي مشرتابه دپاره لویه ضربه ده. د ایران د توغندیزو اډو (په خوزستان او لرستان کي) ویجاړتیا د دوی د تلقائي توان کمزوری کړی، او د اسرائیلو د سایبر بریدونو د امله د ایران پوځي مخابراتي سیستم هم زیانمن سوی دی.
د اقتصادي پلوه، دا بریدونو د ایران د تیلو تصفیه کولو تاسیساتو (په عبادان او بندر عباس کي) او د برښنا تولیدي فابریکو ته زیان اړولی، چي د دې له امله په ګڼو ښارونو کي د برښنا کمښت رامنځته سوی دی. د X پر بنسٰټ، یو شمېر ایراني کاروونکو (@tehran_times) راپور ورکړی چي دا بریدونو د خلکو په منځ کي د رژیم پر وړاندي نارضایتي زیاته کړې، خو دوی دا هم ویلي چي د بهرنيو بریدونو له امله د ملي یووالي احساسات هم پیاوړي سوي دي.
د توغندیزو بریدونو محدودیتونه
د دې ټولو برياليتوبونو سره سره، د توغندیز بریدونو اغېزې محددودي دي. د ایران اټومي پروګرام، چي په غرنيو او زیرزمیني تاسیساتو کې پرمخ وړل کېږي، د بشپړ ویجاړولو دپاره زیاتو او ژورو بریدونو ته اړتیا لري. د ناتو یوې سرچینې ویلي، چي د اسرائیلو بریدونو د ایران د اټومي پروګرام “یوازي د یوې برخي” مخه نیولې، او دا پروگرام لا هم د بیا رغوني توان لري.
د ایران توغندیز پروگرام، چي د بالسټیک او کروز توغندیو پر بنسټ جوړ دی، د منځني ختیځ تر ټولو پراخ او متنوع توغندیز پروګرام بلل کېږي. د ایران توغندۍ، لکه “شهاب-۳” او “خرمشهر”، د ۲۰۰۰ کیلو مترو واټن ویشتلو وړتیا لري او کولای سي اسرائیل او په سیمه کي د امریکا پوځي اډې په نښه کړي. د اسرائیلو د بریدونو سره سره، ایران لا هم ددې توان لري چي پر اسرائیل جوابي بریدونه ترسره کړي، لکه څنګه چي د ۲۰۲۵ کال د جون په ۱۴ د “وعده صادق III” عملیاتو کي یې وښودله. دې عملیاتو، چي د تل ابیب او دیمونا پر پوائنټونو د بالیسټیک توغندیو او بېپیلوټه الوتکو بریدونه شامل وو، د اسرائیلو د اوسپنیز ګنبد (Iron Dome) دفاعي سیستم لرلو سره سره، لږ تر لږه یو کس ووژه او ۳۴ نور یې ټپیان کړل.
سربېره پر دې، توغندیز بریدونه د ایران د رژیم د سیاسي او ایډیالوژیکي بنسټونو د کمزوري کولو توان نه لري. د ایران رژیم له کلونو راهیسې د بهرنيو فشارونو (لکه د امریکا “اعظمي فشار” پالیسي) او داخلي اعتراضونو سره مخ دی، خو د خپل قوي امنیتي جوړښت له امله ژوندی پاته دی. د X پر بنسټ، یو شمېر کاروونکو (@iran_observer) ویلي چي د اسرائیلو بریدونه کولای سي د رژیم پر وړاندي د خلکو نارضایتي زیاته کړي، خو دوی دا هم ویلي چي دا بریدونو د ملي یووالي احساسات هم راپارولي، چي د رژیم دپاره یو فرصت دی ترڅو خپل کنټرول پیاوړی کړي.
د ځمکنیو قواوو اړتیا او ننګونې
د ولسمشر ټرمپ نظر
د ولسمشر ټرمپ د ۲۰۲۵ کال د جون د ۱۹مې څرګندوني، چي د ایران د رژیم د سقوط دپاره د ځمکنیو قواوو مداخله اړینه ده، د پوځي او سیاسي تحلیلګرانو ترمنځ د بحث وړ موضوع ګرځېدلې. ټرمپ دا نظر د دې په پام کي نیولو سره وړاندي کړ چي توغندیز بریدونه، که څه هم اغېزناک دي، د ایران د رژیم د بشپړ ختمولو توان نه لري. دا نظر د یو شمېر پوځي کارپوهانو دخوا تائید سوی، لکه د دفاعي سترګي (Eye of Defense) غړی ټېم ریپلي، چي ویلي دي: “د ایران د رژیم د بدلون دپاره یوازي هوايي بریدونه کافي نه دي؛ د ځمکنۍ مداخلې پرته، دا بریدونه یوازي د رژیم د پوځي ظرفیتونو یوه برخه زیانمنوي.”
د ایران او اسرائیل د پوځي وړتیاوو پرتله :
د ایران پوځ، چي شاوخوا ۶۰۰,۰۰۰ سرتېري (په شمول ۳۵۰,۰۰۰ د منظم پوځ او ۲۵۰,۰۰۰ د انقلابي ګارد غړي) لري، په شمېر کې د اسرائیلو د ۱۷۰,۰۰۰ سرتېرو په پرتله غالب دی. خو د ایران پوځي تجهیزات، لکه ټانکونه (د T-72 او زولفقار ماډلونه) او جنګي الوتکي ( د F-4 او F-14 زاړه ماډلونه )، اکثره د ۱۹۷۰ او ۱۹۸۰ کلونو دي، په داسي حال کي چي اسرائیل د F-35 جنګي الوتکو، د مرکاوا ټانکونو، او پرمختللو دفاعي سیستمونو (لکه اوسپنیز ګنبد او ارو-۳) په ګډون عصري وسلې لري.
د ځمکنۍ جګړې په صورت کي، ایران کولای سي د خپل پراخ جغرافیایي موقعیت (۱.۶۴۸ میلیون کیلومتره مربع) او د خلکو د بسیج (اجباري یا رضاکارانه) له امله مقاومت وکړي. د ایران غرنۍ جغرافیه او د پوځي اډو پراخ توزیع د بهرنيو قواوو دپاره لوژیستیکي ستونزي رامنځته کوي. د بلي خوا، اسرائیل، چي د ایران سره مستقیمه پوله نه لري، د ځمکنیو قواوو د لېږلو دپاره د نورو هېوادونو (لکه عراق یا سعودي عربستان) د هوايي حریم یا پوځي اډو کارولو ته اړتیا لري، چي دا به سیاسي او ډیپلوماتیکي ننګوني رامنځته کړي.
د ځمکنۍ مداخلې ننګونې
د ځمکنیو قواوو مداخله، که د اسرائیلو یا د متحده ایالاتو د خوا وي، ګڼي ننګوني لري:
- لوژیستیکي ستونزې: د ایران پراخه جغرافیه او د دوو هېوادونو ترمنځ واټن (شاوخوا ۱,۵۰۰ کیلومتره) د سرتېرو، وسلو، او اکمالاتو لېږد ستونزمن کوي. د بېلګي په توګه، د ۲۰۰۳ کال د عراق د کاشغل پر مهال، متحده ایالتونو د نژدې اډو (لکه د کویت او قطر) څخه ګټه اخستله، خو پر ایران د حملې په صورت کي دا امکانات محددود دي.
- د ایران نیابتي قواوي: ایران کولای سي د خپلو نیابتي ډلو (لکه حزبالله، چي شاوخوا ۵۰,۰۰۰ جنګیالي لري) د لاري پر اسرائیل یا دامریکا پر اډو بریدونه وکړي. د X پر بنسټ، @hezbollah_news ویلي چي حزبالله د اسرائیلو پر وړاندي د بشپړې جګړې دپاره چمتو دی، چي دا د جګړې د پراخېدو ګواښ زیاتوي.
- نړیوال غبرګونونه: د ځمکنۍ جګړې په صورت کي، ایران کولای سي د ملګرو ملتونو امنیت شورا یا د سیميیز هېوادونو ملاتړ ترلاسه کړي. د سعودي عربستان ولیعهد محمد بن سلمان د ۲۰۲۵ کال د جون په ۱۵ اعلان وکړ، چي “اسلامي نړۍ د ایران تر څنګ ده.” او د چین او روسیې سره اړیکو ته په کتو داسي ښکاري چي هغوي به هم د ایران ملاتړ وکړي، چي دا به د نړیوالي جګړې خطر زیات کړي.
- بشري او اقتصادي لگښتونه: د ځمکنۍ جګرې په صورت کي، د ایران د عامو خلګو د تلفاتو اټکل زیاد دی، چي دا به نړیوال غبرګونونه راپاروي. د ۲۰۰۱ کال د افغانستان او ۲۰۰۳ کال د عراق جګړو ښودلې چي د ځمکنیو قواوو مداخله کولای سي د اوږدمهاله بېثباتۍ لامل سي. د X کاروونکي @iranian_voice ویلي: “د بهرنۍ جګړې قرباني به یوازي ایراني خلک وي، نه د رژیم مشران.”
د رژیم د سقوط امکانات او سناریوګاني
داخلي عوامل
د ایران د رژیم د سقوط امکانات یوازي د بهرنيو فشارونو پر ځای د داخلي عواملو په ترکیب پوري اړه لري. د ایران خلکو په تېرو کلونو کي پراخ اعتراضونه کړي دي:
- د ۲۰۱۹ کال اعتراضونه: د بنزین د بیو د لوړېدو پر ضد لاریونونه، چي د ۱,۵۰۰ کسانو د وژل کېدو او زرګونو نورو د نیولو لامل سول.
- د ۲۰۲۲ کال اعتراضونه: د مهسا امیني تر مړیني وروسته لاریونونه، چي د “ښځه، ژوند، ازادي” شعار لاندي ترسره سول او په سلګونو کسان پکښي ووژل سول.
دا اعتراضونه د خلکو نارضایتي ښيي، خو د رژیم د سقوط توان نلري. د X کاروونکي @azadi_ir ویلي: “تر هغه چي د خلکو اعتراضونه سازماندهي نسي او د پوځ یوه برخه د رژیم پر ضد ونه درېږي، د بدلون امکان کم دی.”
بهرني فشارونه، لکه د اسرائیلو او متحده ایالاتو پوځي بریدونه او اقتصادي بندیزونه، د رژیم د کمزوري کولو توان لري، خو د بشپړ سقوط دپاره کافي نه دي. د X پر بنسټ، @iran_analyst ویلي: “د اسرائیلو بریدونه کولای شي د رژیم پوځي ظرفیتونه زیانمن کړي، خو دا د رژیم د ایډیالوژیکي بنسټونو پر وړاندي هیڅ اغیز نلري.”
بهرني عوامل
احتمالي سناریوګاني
د ایران د رژیم د راتلونکي په اړه درې احتمالي سناریوګاني سته:
- د رژیم دوام: د ایران رژیم کولای سي د خپلو امنیتي ځواکونو، نیابتي ډلو، او د چین او روسيې د ملاتړ په مټ ژوندی پاته سي. ددې سناریو احتمال تر ټولو ډیر دی، ځکه چي رژیم په تېرو ۴۵ کلونو کي د ورته فشارونو سره مخ سوی او تر اوسه په پوره قوت سره ژوندی پاته سوی دی.
- د خلکو پاڅون: د بهرنيو بریدونو او اقتصادي فشارونو له امله، د خلکو پراخ او سازمان سوي اعتراضونه کولای سي د رژیم د سقوط لامل سي. خو دا سناریو د قوي اپوزیسیون او د پوځ ، بېطرفۍ او یا ملاتړ ته اړتیا لري، چي اوس مهال داسي شرایط نه لیدل کېږي.
- پوځي کودتا: د رژیم داخلي کمزوري او بهرني فشارونه کولای سي د پوځ یا انقلابي ګارد یوه برخه د رژیم پر ضد کودتا وکړي. ددا سناریو هم احتمال ډیر کم دی، ځکه چي د انقلابي ګارد مشران د رژیم سره وفاداره دي او د اقتصادي امتیازاتو څخه برخمن دي.
نړیوال غبرګونونه او د سولي امکانات
د نړیوالي ټولني دریځ
د ایران او اسرائیل ترمنځ روانه شخړه د نړیوالي ټولني پام ځانته اړولی دی. ملګرو ملتونو امنیت شورا د ایران په غوښتنه په ۲۰۲۵ کال د جون په ۱۶ غونډه وکړه، خو د ایران وړاندیز سوی پرېکړهلیک (چي د اسرائیلو د بریدونو د غندني غوښتنه یې کوله) د کافي رایو د نه ترلاسه کولو له امله ناکام سو. دا د ایران د نړیوال انزوا یوه بله نښه ده.
د سعودي عربستان ولیعهد محمد بن سلمان د ۲۰۲۵ کال د جون په ۱۵ اعلان وکړ، چي “اسلامي نړۍ د ایران تر څنګ ده.” خو د X پر بنسټ، @saudi_observer ویلي چي دا ملاتړ سمبولیک دی او سعودي عربستان به په مستقیمه توګه په جګړه کي ښکېل نه سي. چین او روسيه د ایران ملاتړ کوي، خو دوی هم د مستقیم پوځي مداخلې پر ځای ډیپلوماتیک ملاتړ ته ترجیح ورکوي.
د متحده ایالاتو رول
د متحده ایالاتو دریځ د شخړي په راتلونکي کي ډیر مهم دی. ولسمشر ټرمپ، چي د ۲۰۱۸ کال د اټومي تړون (JCPOA) څخه د وتلو او د “اعظمي فشار” پالیسۍ پیلوونکی و، د ایران پر ضد سخت دریځ لري. د X پر بنسټ، @us_policy ویلي چي ټرمپ کولای سي د اسرائیلو د پوځي عملیاتو دپاره نور ملاتړ چمتو کړي، خو د متحده ایالاتو خلک د بلي جګړې (لکه د عراق یا افغانستان) ملاتړ نه کوي.
د سولي امکانات
د اوږدمهاله سولي دپاره، د پوځي فشارونو تر څنګ، و خبرو اترو او ډیپلوماتیکو هڅو اړتیا ده. د نړیوالو اړیکو کارپوه الن پنکاس ویلي: “د ایران او اسرائیل ترمنځ د شخړي پای ته رسولو دپاره، د ولسمشر ټرمپ رول مهم دی. هغه کولای سي دواړه خواوي خبرو اترو ته وهڅوي.” خو په اوسني حالت کي، ایران د جګړې دوام د خپلي بقا دپاره اړین بولي، او اسرائیل د ایران د اټومي پروګرام د بشپړ ختمولو پرته خبرو اترو ته چمتو نه دی.
پایله
د ایران د رژیم د سقوط امکانات یوه پیچلې او څو اړخیزه موضوع ده، چي د پوځي، سیاسي، اقتصادي، او ټولنیزو عواملو په ترکیب پوري اړه لري. د اسرائیلو توغندیز بریدونه، که څه هم د ایران د اټومي او پوځي وړتیاوو په زیانمنولو کې بریالي کیدای سي، خو د رژیم د بشپړ سقوط دپاره کافي نه دي. د ځمکنیو قواوو مداخله، لکه څنګه چي ولسمشر ټرمپ اشاره کړې، کولای سي د رژیم پر وړاندې فشار زیات کړي، خو دا به لوړ سیاسي، بشري، او اقتصادي لګښت ولري.
د ایران رژیم، د خپلو امنیتي ځواکونو، ایډیالوژیکو ملاتړو، او د چین او روسيې د ملاتړ له امله، لا هم د مقاومت توان لري. د رژیم داخلي کمزورۍ، لکه اقتصادي ستونزي او د خلګو نارضایتي، کولای سي د بدلون دپاره فرصت برابر کړي، خو دا پروسه وخت، سازمانسوي اپوزیسیون، او نړیوال همږغۍ ته اړتیا لري چي په اوسني حالاتو کي يې احتمالات ډیر کم دي.
په درنښت
ستاسو ورور پاچا کندهاری
